Салықтық тексеру алдында бухгалтерияны қалай қалпына келтіру керек

Салықтық тексеру өз-өзінен сирек мәселеге айналады. Негізгі тәуекел тексеру басталған кезде компания декларациялардағы сандарды тез растай алмағанда туындайды: бастапқы құжаттардың бір бөлігі жоқ, 1С деректері банк үзінділерімен және ЭШФ-пен сәйкес келмейді, контрагенттермен есеп айырысулар жабылмаған, ал бұрынғы салық есептілігі нысандары толық емес ақпарат негізінде жасалған. Мұндай жағдайда бизнестің міндеті — жай ғана «салық органына папка дайындау» емес, тексерілетін кезең бойынша есептің байланысты жүйесін қалпына келтіру.

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда жаңа Салық кодексі қолданылады. МКК түсіндірмелері бойынша салықтық тексеру барысында құжаттарды ұсыну туралы талап 10 жұмыс күніне дейінгі мерзімде орындалады; негізделген өтініш болса, құжаттар көлемін ескере отырып, мерзім 30 жұмыс күніне дейін ұзартылуы мүмкін. Сондықтан қалпына келтіруді талап алғаннан кейін бастау тәуекелді: жұмыстың едәуір бөлігін тексерудің белсенді кезеңіне дейін орындаған жөн.

Тексеру алдында бухгалтерияны қалпына келтіру нені білдіреді

Бухгалтерияны қалпына келтіру — 1С-қа жетіспейтін өткізбелерді жай енгізу емес. «Шаруашылық операциясы — бастапқы құжат — бухгалтерлік жазба — салықтық есеп — есептілік — төлем» тізбегін қайта құру қажет.

ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Заңы бухгалтерлік жазбалар бастапқы құжаттар негізінде жүргізілетінін, ал бухгалтерлік құжаттамаға бастапқы құжаттар, есеп тіркелімдері, қаржылық есептілік және есеп саясаты кіретінін белгілейді. Сондықтан растайтын бастапқы құжаттарсыз техникалық тұрғыдан ұқыпты 1С базасы да мәселені шешпейді.

Тексеру алдында үш сұраққа жауап алу маңызды: қандай операциялар шын мәнінде болды, олар қандай құжаттармен расталады және қалпына келтірілген көрініс компания есептілікте және мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерінде бұрын көрсеткенмен сәйкес келе ме.

Қалпына келтіруді неден бастау керек

Бірінші қадам — жұмыстың шекарасын анықтау. Егер нұсқама алынып қойса, тексерілетін кезеңді, тексеру мәселелерін және түсетін талаптарды зерделейді. Егер тексеру тек күтілсе, ықтимал салдары жоғары кезеңдер мен есеп учаскелерінен бастаған дұрыс: ҚҚС, КТС, жалақы, өнім берушілермен есеп айырысулар, импорт, ірі қызметтер, қарыздар және құрылтайшылармен өзара есеп айырысулар.

Одан әрі деректерді қалпына келтіруге болатын дереккөздердің тізбесін жасайды. Әдетте банк үзінділері, кассалық құжаттар, шарттар, актілер, жүкқұжаттар, ЭШФ, ТІЖ, жалақы бойынша мәліметтер, кадрлық құжаттар, электрондық кабинеттердің деректері, салыстыру актілері және контрагенттердің құжаттары пайдаланылады.

Іс жүзінде жұмыс мынадай ретпен жүреді:

1. Тапсырылған салық есептілігін жүктеп алып, қандай көрсеткіштер мәлімделгенін анықтау.
2. Қолда бар бастапқы құжаттаманы жинап, жетіспейтін құжаттарды контрагенттерден қалпына келтіру.
3. Операцияларды 1С-қа хронологиялық тәртіппен жүктеу немесе қайта көрсету.
4. Банкті, кассаны, дебиторлық және кредиторлық берешекті, тауарларды, негізгі құралдарды және қызметкерлермен есеп айырысуларды салыстыру.
5. Есеп деректерін ЭШФ, ТІЖ, салық есептілігімен және дербес шоттармен салыстыру.
6. Алшақтықтарды бөліп алу, олардың салықтық салдарын бағалау және түзету тәсілін анықтау.
7. Құжаттар жинағын және ықтимал даулы операциялар бойынша түсінікті таратып жазуларды дайындау.

Егер есеп бірнеше ай немесе жыл бойы жүргізілмесе, декларацияларды түзетуден бастау дұрыс емес. Алдымен операциялардың нақты көрінісі қалпына келтіріледі, тек содан кейін қандай нысандар шын мәнінде түзетуді қажет ететіні түсінікті болады.

Қандай учаскелерді ерекше мұқият тексеру керек

Бір ғана айналым-сальдо балансы жеткіліксіз. Әр елеулі сома бойынша қорытынды көрсеткішті ғана емес, оның пайда болу негізін де түсіну маңызды.

Кірістер бойынша өткізудің, түсімдердің, қайтарулардың және өзара есепке жатқызулардың толық көрсетілуін тексеру керек. Шығыстар бойынша — шарттың, бастапқы құжаттың болуын, шығындардың компания қызметімен байланысын және көрсету кезеңінің дұрыстығын.

ҚҚС бойынша декларацияны ғана емес, құжаттар тізбегін де тексереді: ЭШФ, айналым күндері, түзетулер, қайтарулар, импорт және есепке жатқызудың негізділігі. Жалақы бойынша қызметкерлерге есептеулерді, кадрлық негіздерді, салықтарды, әлеуметтік төлемдерді және есептілікті салыстырады.

Сондай-ақ салық органдары ЖШС-ны тексергенде табатын типтік қателерді бөлек зерделеген пайдалы: есептілік пен бастапқы құжаттар арасындағы алшақтықтар, расталмаған шығыстар, ҚҚС, жалақы және өзара есеп айырысулар бойынша қателер. Мұндай чек-парақ бірінші кезекте тексеруді қажет ететін учаскелерді анықтауға көмектеседі.

Есептілікте қателер табылса не істеу керек

Қалпына келтіру әрдайым дерлік алшақтықтарды анықтайды. Мұнда екі шектен шығу қауіпті: ештеңені түзетпеу немесе, керісінше, салдарын есептемей қосымша нысандарды жаппай беру.

2026 жылдан бастап Қазақстанда бұрын ұсынылған салық есептілігін кері қайтарып алу алынып тасталды. Бұрын берілген нысандарға өзгерістер қосымша салық есептілігі немесе хабарлама бойынша есептілік арқылы енгізіледі. Сондықтан түзетер алдында бір нысанның өзгеруі басқа кезеңдерге, салықтарға, дербес шоттарға және байланысты көрсеткіштерге қалай әсер ететінін тексеру керек.

Егер қателер елеулі болса немесе тексеру басталып кетсе, жеке тексеру алдындағы талдау жүргізген пайдалы. Күрделі жағдайлар үшін бухгалтерлік және салықтық есеп бойынша консультацияны пайдалануға болады. Мұндай талдаудың міндеті — нені түзету керектігін, қандай құжаттарды қалпына келтіру қажеттігін және қандай операциялар бойынша түсініктемелерді алдын ала дайындау керектігін анықтау.

1С-та деректер бар, бірақ құжаттар жетіспесе, есепті қалай қалпына келтіру керек

ЖШС бірнеше жыл бойы 1С-та есеп жүргізді, алайда бухгалтер ауысқаннан кейін мердігерлердің бір бөлігі бойынша базада шығыстар өткізілгені, ал мұрағатта актілер мен шарттар жоқ екені анықталды. Тексеру алдында айналым-сальдо ведомосін жай басып шығару жеткіліксіз.

Алдымен компания расталмаған операциялардың тізімін жасайды, контрагенттермен байланысады, актілер мен шарттарды қалпына келтіреді, сомаларды банк төлемдерімен және ЭШФ-пен салыстырады. Қалпына келтіру мүмкін емес құжаттар бойынша салықтық көрсеткіштерге әсері бөлек бағаланады. Мұндай тәсіл қандай шығыстар құжатпен расталғанын, ал қайсысы есепті немесе есептілікті өзгертуді талап ететінін алдын ала түсінуге мүмкіндік береді.

Есептілік тұрақты тапсырылмаса не істеу керек

Басқа бір ЖШС бірнеше тоқсан бойы СЕН-ді банк түсімдерінің деректері мен жекелеген Excel кестелері бойынша тапсырды. Тексеру тәуекелі туындағанда, 1С қалпына келтірілгеннен кейін қайтарулардың бір бөлігі қате түрде кіріс ретінде есепке алынғаны, бірнеше сатып алу базаға түспегені, ал қызметкерлер бойынша есеп айырысулар есептілікпен сәйкес келмегені анықталды.

Мұндай жағдайда бір ғана декларацияны түзетудің мағынасы жоқ. Алдымен бүкіл кезеңді жауып, салықтар мен әлеуметтік төлемдер бойынша салыстыру жүргізіп, содан кейін өзара байланысты түзетулерді анықтау керек. Егер нысандарды қайта қалыптастырып, тексеру қажет болса, бұл жұмысты салық есептілігін дайындау және тапсыру қызметімен біріктіруге болады.

Бухгалтерияның тексеруге шын мәнінде дайын екенін қалай түсінуге болады

Дайындық сандарды тез түсіндіріп, растауға болатынын білдіреді. Негізгі көрсеткіштер үшін бастапқы құжаттар, таратып жазулар және салық есептілігімен түсінікті байланыс болуы тиіс. Есеп айырысулар бойынша қалдықтар салыстырылуы, ал елеулі алшақтықтар түзетілуі немесе құжатпен түсіндірілуі тиіс.

Бухгалтердің нақты операция бойынша құжаттарды тез жинай алатынын да бөлек тексерген жөн. 2026 жылы салықтық тексеру құжаттары нұсқамадан басқасы Салық төлеушінің кабинеті арқылы электрондық тәсілмен жіберіледі, ал құжаттарды ұсыну туралы талапты орындау мерзімі 10 жұмыс күніне дейін. Егер құжаттар ретсіз сақталса, жалпы алғанда дұрыс есепті де белгіленген мерзімде растау әлдеқайда қиындайды.

Қалпына келтіруді қашан мамандарға берген дұрыс

Егер кезең шағын, құжаттар аз, ал қателер жергілікті болса, өз бетінше қалпына келтіру мүмкін. Бірақ бірнеше салық кезеңі, ҚҚС, контрагенттердің көп саны, 1С базасының жоғалуы, бірнеше бухгалтердің ауысуы немесе тексерудің тағайындалып қоюы кезінде жұмысты бухгалтер мен салықтық есеп жөніндегі маман арасында бөлген орынды.

Қалпына келтіргеннен кейін бұрынғы жұмыс үлгісіне қайтпау маңызды. Егер мәселенің себебі базаны тұрақсыз жүргізу, салыстырулардың болмауы және құжаттарды «тоқсанына бір рет» жинау болса, тұрақты бухгалтерлік сүйемелдеуге көшкен мағыналы. Сонда бастапқы құжаттар, салықтар, есептілік және есеп айырысулар кезекті тексеру алдында ғана емес, жүйелі түрде бақыланады.

Қорытынды

Салықтық тексеру алдында бухгалтерияны қалпына келтіру — ескі қателерді бүркемелеу емес, шаруашылық операцияларын қайта растау және бастапқы құжаттарды, 1С-ты, бухгалтерлік және салықтық тіркелімдерді, есептілік пен бюджетпен есеп айырысуларды сәйкестендіру.

Басты қағида қарапайым: алдымен фактілер мен құжаттарды қалпына келтіру, содан кейін есепті салыстыру, одан кейін салықтық салдарды бағалау және тек содан кейін қажетті түзетулерді енгізу. Компания бұл жұмысты неғұрлым ертерек бастаса, басталып кеткен тексеру уақытын бастапқы құжаттарды шұғыл іздеуге және алшақтықтардың себептерін анықтауға жұмсау ықтималдығы соғұрлым аз болады.

Егер есептің жай-күйі күмән тудырса, қалпына келтіруді және тексеру алдындағы диагностиканы МКК-ның құжаттарды ұсыну туралы талабы ішкі бухгалтерлік мәселені салықтық дауға айналдырғанға дейін жүргізген дұрыс.

Өзін-өзі тексеру

Бухгалтерия тексеруге дайын ба

Тексерілетін кезең үшін орындалған тармақтарды белгілеңіз.

• Тексерілетін кезең мен салықтар анықталған
• Бастапқы құжаттар жиналып, кезеңдер бойынша бөлінген
• 1С банкпен және ЭШФ АЖ-мен салыстырылған
• Контрагенттермен есеп айырысулар салыстыру актілерімен расталған
• Жалақы мен қызметкерлер үшін салықтар сәйкес келеді
• Қателер тексеру басталғанға дейін қосымша СЕН-мен түзетілген
• Тексерушілердің сұрауы бойынша құжаттар беруге жауапты адам бар

Жиі қойылатын сұрақтар

Тексеруге дайындықты неден бастау керек?

Кезең мен салықтарды анықтау, бастапқы құжаттарды жинау және 1С-ты банкпен және ЭШФ АЖ-мен салыстыру.

Тексеру кезінде қосымша есептілік беруге бола ма?

Тексерілетін кезең үшін тексерілетін салықтар бойынша — жоқ. Қателерді тексеру басталғанға дейін түзету керек.

Қандай учаскелерді ерекше мұқият тексеру керек?

ҚҚС және ЭШФ, шегерімдегі шығыстар, жалақы және қызметкерлер үшін салықтар, контрагенттермен есеп айырысулар.

Құжаттарды ұсынуға қанша уақыт беріледі?

Мерзім тексерушілердің талабында көрсетіледі және ол шектеулі — сондықтан құжаттар алдын ала дайындалады.